فلج مغزی (CP)

بیماری فلج مغزی

فلج مغزی یا (CP (Cerebral Palsy از دسته بیماری‌هایی است که سبب ناتوانی مزمن سیستم حرکتی در کودکان می‌شود. علل ایجاد بیماری بسیار گوناگون می‌باشند و از ناهنجاری‌های تکامل مغز تا آسیب‌های حین تولد و بعد از تولد را شامل می‌‌شود. فلج مغزی کنترل هماهنگی بین عضلات را تحت تاثیر قرار می‌دهد و حرکات ساده‌ای مثل ایستادن سخت می‌شود. سایر عملکردهای حیاتی مربوط به سیستم حرکتی و عضلات نیز درگیر می‌‌شوند مانند تنفس، کنترل روده و مثانه، غذا خوردن و یادگیری. از اختلالات دیگر می‌توان به اختلالات بینایی، از دست رفتن شنوایی، برگشت غذا از معده و ریفلاکس مری- معده‌ای، اختلالات خواب، استئوپروز و اختلالات رفتاری اشاره کرد. در حدود یک سوم کودکان مبتلا به CP دچار تشنج و ۳۰ تا ۷۰ درصد آن‌ها معلولیت شناختی چشم‌گیری دارند.

عامل ایجاد فلج مغزی

فلج مغزی ناشی از تشکیل غیر طبیعی سلول‌های عصبی مغزی یا آسیب‌های مغز در حال تکامل است. این آسیب ممکن است در دوران بارداری، زایمان، ماه اول زندگی یا در موارد کمی در اوایل کودکی رخ دهد. مشکلات ساختاری مغز در ۸۰٪ موارد که معمولاً در بافت سفید مغز وجود دارد، دیده می‌شود. اعتقاد بر این است که بیش از سه چهارم موارد در دوران بارداری رخ می‌دهد. بیشتر کودکانی که با فلج مغزی متولد می‌شوند بیش از یک عامل خطر مرتبط با CP دارند. در حالی که در موارد خاص هیچ دلیل قابل شناسایی وجود ندارد. علل معمول شامل مشکلات در رشد داخل رحمی (به عنوان مثال قرار گرفتن در معرض پرتو درمانی، عفونت، محدودیت رشد جنین)، کاهش اکسیژن رسانی به مغز (به دلیل لخته خون در عروق مغزی یا شرایط جفت)، آسیب هنگام تولد یا هنگام زایمان و عوارض بعد از تولد یا دوران نوزادی می‌شود.

تشخیص بیماری

کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است علائم بسیار زیاد و مختلفی داشته باشند از جمله:

  • عدم هماهنگی مناسب عضلات در هنگام انجام حرکات ارادی

  • داشتن عضلات خشک و منقبض با واکنش‌های حرکتی شدید

  • ضعف در یک دست یا یک پا

  • راه رفتن روی پنجه‌ی پا، راه رفتن به حالت خمیده یا راه رفتن به حالت "قیچی"

  • داشتن حالت‌های مختلف حجم عضلانی در بدن مثلا عضلات بسیار خشک و منقبض یا عضلات بسیار شل و افتاده

  • ریختن آب از دهان، مشکل در بلعیدن غذا و مشکلات تکلم

  • داشتن لرزش در بدن یا انجام حرکات غیر ارادی به صورت تصادفی

  • تاخیر در یادگیری توانایی‌های حرکتی

  • مشکل در انجام حرکات دقیق و ظریف مانند نوشتن یا بستن دکمه پیراهن

درمان‌های رایج

درمان‌های فیزیکی و کاردرمانی به نحو مطلوبی وضعیت و حرکات بدن را تسهیل می‌کند و کارکرد بخش‌های درگیر را افزایش می‌دهد. درمان می‌تواند شامل درمان‌های خوراکی، تزریق سم توبولینیوم و کاشت پمپ باکلوفن داخل مایع مغزی نخاعی باشد. برای آن که رشد عاطفی امکان‌پذیر باشد حمایت خانوادگی الزامی است. جراحی می‌تواند جابجایی استخوان لگن و اسکولیوز را درمان کند که اختلالات بسیار شایعی در این بیماران هستند.

سلول درمانی فلج مغزی چیست؟

در سلول‌ درمانی، از سلول‌های زنده در جایگزین کردن و ترمیم ارگان‌های تخریب شده استفاده می‌شود. این روش درمانی اولین بار ۵۰ سال پیش برای درمان سرطان خون به کار رفت به طوری که سلول‌های بنیادی خون‌ساز از مغز استخوان فرد سالم جدا شده و به فرد مبتلا پیونده زده شد. امروزه از انواع سلول‌های بنیادی جهت درمان بیماری‌های قلبی، خود ایمن، عصبی و غضروفی استفاده می‌شود. به‌طور معمول سلول‌های بنیادی از مغز استخوان بدست می‌آیند اگر چه منابع دیگری نیز برای بدست آوردن این سلول‌ها وجود دارد از جمله خون، بند ناف یا بافت چربی.

سلول‌های بنیادی در سیستم عصبی با مکانیسم‌های گوناگونی باعث ترمیم می‌شوند: مثلا با ترشح عوامل رشد باعث حفاظت از سلول‌های عصبی و حیات آن‌ها و هدایت این سلول‌ها به محل آسیب می‌شوند و یا به محل آسیب مهاجرت کرده و با خاصیت ضد التهابی سبب کاهش التهاب در منطقه می‌‏شود و با تکثیر و تمایز خود به سلول‌های عصبی سبب پیشبرد عصب‌‏زایی و رگ‌‏زایی می‌‏شوند.

دو ویژگی وجود دارد که سلول‌های بنیادی را از سلول‌های دیگر بدن منحصر به فرد می‌کند. اول، آن‌ها توانایی تقسیم و ساخت نسخه‌هایی از خودشان را برای مدت زمان طولانی دارند. دوم، آن‌ها می‌توانند به انواع سلول دیگر تبدیل شوند. این بدان معنی است که آن‌ها می‌توانند به سلول‌های تخصصی بدن مانند قلب، ریه یا سلول‌های مغزی تبدیل شوند. دو ویژگی تقسیم سلولی طولانی مدت و ظرفیت تبدیل به سلول‌های دیگر استراتژی‌های درمانی در سلول درمانی هستند.

سلول درمانی در بیماران ۴ تا ۱۴ سال مبتلا به فلج مغزی انجام می‏‌شود.

سابقه سلول درمانی CP در دنیا

امروزه سلول درمانی دریچه تازه‌ای از امید را به روی بیماران گشوده است. اثرات سودمند سلول‌های بنیادی از جمله سلول‌های بنیادی عصبی، سلول‌های جنینی و سلول‌های بنیادی مزانشیمی دارای ترشحات غنی از عوامل رشد است که بعد از به‌وجود آمدن شرایط بیماری مانند عفونت، کمبود اکسیژن، تخریب و آسیب مغزی سبب برقراری مجدد هموستاز بدن می‌شود.

محققان از انواع مختلف سلول بنیادی، از جمله سلول‏‌های بنیادی مغز استخوان، بافت چربی و سلول‌‏های سازنده عصب موجود در مغز استفاده کرده‌‏اند. نتایج امیدوار کننده بوده و نشان داده است که پیوند سلول‌های بنیادی منجر به پیشرفت عملکرد و تغییرات مثبت در مغز می‌شود.

استفاده در جمعیت‌های خاص

  • بارداری و شیردهی

    در این دوران توصیه نمی‌شود.

  • اطفال

    ایمنی و اثربخشی سلول درمانی در شیرخواران و کودکان کمتر از ۱۸ سال اثبات نشده است.

  • سالمندان

    در مطالعات بالینی که در مورد سلول درمانی انجام ‌شده، تعداد کافی از افراد ۶۵ سال و بالاتر شرکت نداشته‌اند تا بتوان مشخص نمود که آیا این افراد نسبت به افراد جوان‌تر پاسخ متفاوتی به درمان می‌دهند یا خیر.

آماده سازی بیمار برای سلول درمانی

  • بیمار بر اساس فرم‌های مشخص ویزیت شده و در صورت داشتن معیارهای لازم برای سلول درمانی، تمام اطلاعات لازم در مورد نحوه سلول درمانی، میزان اثربخشی و عوارض احتمالی توسط پزشک متخصص یا پزشک مشاور سلول درمانی به والدین بیمار داده می‏‌شود.
  • بیمار تحت بررسی‏‌های بالینی، آزمایشگاهی و تصویربرداری (MRI) قرار می‌گیرد.
  • در صورتی که بیمار منعی برای سلول درمانی نداشته باشد، از والدین یا قیم بیمار رضایت نامه آگاهانه مربوط به سلول درمانی گرفته می‌شود.
  • اطلاعات بیمار ثبت شده و نوبت نمونه برداری تعیین می‌شود.

اثربخشی محصول در مطالعات بالینی مختلف در ایران

در کار آزمایی بالینی تصادفی شاهددار فاز ۱ و ۲ انجام شده در پژوهشگاه رویان، ۱۲ بیمار مبتلا به CP در محدوده سنی ۴ تا ۱۲ سال وارد مطالعه شده و تحت تزریق سلول‏‌های بنیادی مشتق از مغز استخوان به صورت داخل مایع مغزی نخاعی قرار گرفتند. به استثنای تشنج در ۱ بیمار، هیچ عوارض جانبی با آزمایشات بالینی و آزمایشگاهی یا مطالعات تصویربرداری مشاهده نشده است. با توجه به آزمایشات ۶ ماه بعد از پیوند سلول بهبود قابل توجهی مشاهده شد. مطالعه نشان داد تزریق سلول‌های بنیادی مغز استخوان در کودکان مبتلا به CP یک روش ایمن و موثر است و نتایج حاکی از امکان بهبود در عملکرد عصبی است.

روند پیوند سلول‌های مزانشیمی