ویتیلیگو (لک و پیس)

بیماری ویتیلیگو یا لک و پیس چیست؟

ویتیلیگو یا بَرَص نوعی بیماری پوستی است که در آن لکه‌هایی کم‌رنگ‌تر از پوست طبیعی و یا بی‌رنگ و سفید در پوست ظاهر می‌شوند. این لکه‌ها در هر نقطه‌ای از پوست و مخاط ممکن است دیده شوند اما  در صورت مخصوصاً پلک و اطراف دهان، آرنج‌ها و زانوها، انگشتان دست و پا، قوزک پا، مچ دست و ناحیه تناسلی شایع‌تر است.
اگرچه این بیماری می تواند در هر سنی بروز کند ولی در اطفال و سنین ۲۰-۴ سال شایع‌تر است. شیوع آن در جامعه نسبتا بالا و حدود ۱-۲% است. بیماری در هر دو جنس مذکر و مونث و در تمامی نژادها دیده می‌شود.

بیماری ویتیلیگو غیر از تغییر رنگ پوست آسیب جسمی دیگری به فرد نمی‌رساند ولی ممکن است با سایر بیماری‌های سیستم ایمنی همراه باشد که در این صورت باید برای تشخیص به موقع و درمان بیماری اقدام کرد.

مهمترین عامل ویتیلیگو 
آسیب و از بین رفتن یا غیرفعال شدن سلول‌های رنگدانه ساز پوست می‌باشد.

درمورد علت پیدایش بیماری پیسی اتفاق نظر وجود ندارد و نظریه های مختلفی مطرح شده است ولی چندین فرضیه بیشتر مورد توجه قرار دارند. مهمترین عامل ایجاد بیماری آسیب سلول‌های رنگدانه ساز پوست می‌باشد.

بدین صورت که سیستم ایمنی فرد علیه سلولهای رنگدانه ساز پوست وارد عمل شده و  آن ها را از بین می برد. فرضیه دیگر این است که به دلیل برخی نقایص داخل سلولی، سلول‌ها به تدریج از بین می‌روند.

آنچه که در مورد نقش ارث در این بیماری می توان ابراز کرد این  است که در برخی خانواده ها پیدایش این بیماری شایع‌تر است و وجود یک بیمار مبتلا به ویتیلیگو احتمال بروز این بیماری را در خانواده زیاد می کند، اگرچه این رقم خیلی چشمگیر نیست و در همه بیماران نمی‌توان سابقه این بیماری را در اعضای دیگر خانواده یافت.

به نظر می‌رسد مجموعه ای از عوامل در ایجاد این بیماری نقش داشته باشند و شاید نتوان یک عامل خاص را در ایجاد بیماری دخیل دانست. قابل ذکر است، این بیماری به هیچ وجه واگیر دار نمی‌باشد.

راه‌های تشخیص

بیماری ویتیلیگو در بین مردم نسبتا شناخته شده‌است و آن را در اطراف خود دیده‌اند، پزشکان هم معمولا براساس ظاهر بیمار آن را تشخیص می‌دهند. البته می‌توان از وسیله‌ای به نام لامپ wood یا تابش اشعه ماوراء بنفش جهت تشخیص آن از سایر مشکلات پوستی که به صورت لکه‌های کم رنگ ظاهر می‌شوند و تشخیص وسعت ضایعه استفاده کرد. در اکثر موارد نیازی به تکنیک‌های آزمایشگاهی یا نمونه‌گیری از پوست نخواهد بود.

انواع لکه‌های پوستی در ویتیلیگو

  • موضعی

    یک یا تعداد معدودی ناحیه بدون رنگدانه در پوست دیده می‌شود.

  • قطعه‌ای

    ناحیه بدون رنگدانه تنها در یک طرف بدن و در مسیرهای خاص پوستی و یا عصبی بروز می‌کند.

  • عمومی

    شایع‌ترین نوع بیماری است و لکه‌های پوستی به‌طور قرینه در کل بدن پخش هستند.

ملانوسیت (سلول رنگدانه ساز) چیست؟

ملانوسیت همان سلول رنگدانه ساز است که در پوست، مخاط (مثل دهان و بینی) و شبکیه چشم دیده می‌شود. یکی از وظایف آن تولید رنگدانه‌ای به نام ملانین است که بخشی از رنگ طبیعی پوست را  ایجاد می‌کند. ملانوسیت با انتقال این رنگدانه به سلول‌های اطراف در تولید رنگ طبیعی پوست دخالت می‌کند.

 ملانین رنگدانه قهوه‌ای تیره در پوست و مو است که در سلول‌های ملانوسیت ساخته و ذخیره می‌شود و تفاوت رنگ پوست و موی انسان‌ها در میزان تولید این رنگدانه است.

درمان‌های رایج ویتیلیگو

هدف اصلی درمان‌های فعلی ویتیلیگو، بهبود ظاهر پوست است. درمان نیاز به زمان طولانی داشته و معمولا ۶ تا ۱۸ ماه به طول می‌انجامد. انتخاب نوع درمان به تعداد، محل و گستردگی ضایعات بستگی دارد. پاسخ افراد به نوع درمان متفاوت بوده و نمی‌توان روش درمانی خاصی را برای همه افراد توصیه کرد.

پمادهای کوتونی (استروئیدی) می‌تواند در برگرداندن رنگ به لکه‌های سفید کمک کند، به خصوص اگر در مراحل اولیه بیماری شروع شود. درمان باید دست کم سه ماه ادامه یابد تا نتیجه دیده شود. این روش ساده‌ترین و کم عارضه‌ترین شیوه درمانی است. اما اثربخشی آن به اندازه روش‌های درمانی دیگر نیست با این حال در صورتی که بیمار از پمادهای قوی‌تری استفاده کند، شاهد بروز عوارضی در محل مورد استفاده خواهد بود. به جز کرم‌های استروئیدی، پمادها و کرم‌های دیگری نیز جهت درمان لکه‌های محدود به خصوص روی صورت استفاده می‌شوند که با مکانیسم‌های متفاوتی باعث بهبودی لکه می‌شوند.

این روش درمانی که از آن به عنوان درمان با اشعه ماوراء بنفش نیز یاد می‌شود در آمریکا متداول بوده و نسبتا نیز موثر است. هدف اصلی این روش درمانی افزایش رنگدانه سازی در ضایعات پوستی است اما وقت گیر بوده و باید مراقبت کافی برای جلوگیری از عوارض آن که گاهی شدید هم هست، به عمل آید. این روش درمانی باعث تحریک سلول‌های رنگدانه ساز به رنگدانه سازی و یا مهاجرت از نواحی سالم مجاور به مناطق سفید می‌شود. هفته‌ای ۲ تا ۳ مرتبه و به مدت چند ماه نیاز به این درمان می‌باشد.

در این روش ابتدا بیمار داروی پسورالن را به صورت خوراکی و یا موضعی دریافت کرده و سپس در معرض تابش اشعه ماوراء بنفش قرار می‌گیرد. لازم است همه مراحل زیر نظر متخصص انجام شود تا از عوارض جانبی آن تا حد امکان پیشگیری شود. قرار گرفتن بیمار در معرض نور آفتاب می‌تواند عوارض درمانی را تشدید کند. مصرف موضعی پسورالن برای افرادی که تعداد لکه‌های سفید آن‌ها کم است (کم‌تر از ۲۰% سطح بدن)، هم‌چنین افراد زیر دو سال و افرادی که لکه‌های محدود و مشخص دارند به کار می‌رود. درمان خوراکی برای مواردی که بیش از ۲۰% سطح بدن درگیر باشد یا افرادی که به درمان موضعی پسورالن پاسخ نمی‌دهند، به کار می‌رود.

بعضی از لیزرها به خصوص نوع اگزایمر در جلسات متعدد (معمولا ۲ جلسه در هفته) می‌تواند در بهبود ضایعات کوچک (مثلا روی دست یا صورت) مفید باشد.

بی رنگ کردن باقی‌مانده پوست بدن برای بیمارانی که حداقل ۵۰ درصد پوست آن‌ها گرفتار است، توصیه می‌شود. در این روش، رنگ سایر نقاط پوست که سفید نیستند با استفاده از داروهای موضعی از بین برده می‌شود تا کل بدن شخص به صورت یکنواخت سفید گردد. اما شخصی که با این روش درمان می‌شود برای همیشه به طور غیر طبیعی نسبت به نور حساس خواهد بود. این روش برای بیمارانی که بیش از ۷۰-۸۰% پوست بدن گرفتار است، بیشتر توصیه می‌شود و بهتر است با نظر پزشک و با تست اولیه آن در قسمت‌هایی که برای فرد اهمیت کمتری دارد، شروع شود.

  1. پیوند پوست بدن خود فرد (Autologous skin grafting): در این روش قسمت درگیر پوست برداشته شده و با پوست سایر نقاط بدن جایگزین می‌گردد. علاوه بر پر هزینه بودن این روش، عوارضی هم‌چون عفونت، عدم افزایش رنگدانه در محل و هم‌چنین نبودن امکان پیوند پوست در محل‌های حساس از معایب این روش است.
  2. پیوند پوست با استفاده از ایجاد تاول (Skin grafts using blister): در این روش، پزشک با استفاده از حرارت، مکش و یا سرمای انجماد بر روی پوست طبیعی دارای رنگدانه، تاول ایجاد می‌کند. سپس، سطح تاول را بریده و به ناحیه بدون رنگدانه پیوند می‌زند. از عوارض این روش ماندن جای زخم و عدم افزایش رنگدانه است. با این وجود، ماندن جای زخم در این روش در مقایسه با روش‌های دیگر کم‌تر است.
  3. میکروپیگمانتاسیون (خالکوبی) (tattooing) Micro pigmentation: خالکوبی شامل کاشتن رنگدانه درون پوست با استفاده از وسیله جراحی خاصی است. این روش درمانی برای بیمارانی که لب آن‌ها درگیر است به خصوص در افراد با پوست تیره بسیار خوب است. البته یکسان در آوردن رنگ ناحیه خالکوبی شده با رنگ پوست اطراف، کار بسیار مشکلی است. رنگ منطقه‌ای که خالکوبی شده است در اثر نور آفتاب تغییر نمی‌کند در حالی که پوست طبیعی اطراف تغییر رنگ پیدا می‌کنند. هم‌چنین علی‌رغم یکی بودن کامل رنگ ناحیه‌ای که خالکوبی شده است با رنگ پوست اطراف، رنگ خالکوبی شده به مرور زمان کم‌رنگ‌تر می‌شود. به علاوه، خالکوبی کردن لب ها ممکن است منجر به ایجاد تاول شود.
  4. پیوند ملانوسیت‌های خود فرد (Autologous melanocyte transplants): در این روش، نمونه‌ای از پوست دارای رنگدانه طبیعی بیمار توسط پزشک گرفته و به آزمایشگاه منتقل می‌شود. درآزمایشگاه سلول‌های ملانوسیت را در شرایط کاملا استریل جدا می‌کنند. در مرحله بعد، سلول‌های آماده شده توسط پزشک به منطقه بدون رنگدانه پیوند می‌شود.
  1. ضدآفتاب‌ها: افراد مبتلا به ویتیلیگو خصوصا آن‌هایی که پوست روشن دارند باید از یک ضدآفتاب مناسب استفاده کنند تا آن‌ها را از اشعه ماوراء بنفش خورشید محافظت کند. به علاوه ضد آفتاب، پوست را از آفتاب سوختگی محافظت می‌کند و باعث کم‌تر شدن اختلاف رنگ بین پوست سالم و لکه سفید می‌گردد.
  2. مواد آرایشی: برای افرادی که لکه‌های ویتیلیگو محدود و در معرض دید دارند، مفید است. علی رغم درمان‌های دارویی حدود ۳۰ درصد بیماران از این روش‌ها سودی نمی‌برند که در این گروه بیماران از روش‌های پیشرفته‌ای هم‌چون سلول درمانی می‌توان استفاده کرد.

سلول درمانی در ویتیلیگو

از آن‌جا که مشکل اصلی بیماران ویتیلیگو، از بین رفتن سلول‌های ملانوسیت (رنگدانه ساز) است، محققان موفق به درمان بیماری ویتیلیگو با پیوند سلول‌های ملانوسیت خودی شدند. در این شیوه درمانی، ابتدا سلول‌های ملانوسیت از نمونه پوستی خود فرد و تحت شرایط کاملا استریل جدا و به صورت داخل پوستی پیوند می‌گردد. نتایج  این شیوه درمانی جدید در مبتلایان به لک و پیس کاملا بی خطر و رضایت بخش بوده است. ممکن است به همراه پیوند سلول، از اشعه ماوراء بنفش نیز استفاده گردد.

سلول درمانی جهت بهبود لکه‌های سفید ویتیلیگو یا آسیب پوستی در کودکان بالای ۱۲ سال و بزرگسالان به کار می‌رود.

سابقه سلول درمانی ویتیلیگو در جهان

سلول درمانی به عنوان یک روش جدید درمان ویتیلیگو برای اولین بار در سال ۱۹۸۷ با پیوند ملانوسیت‌های تکثیر شده پوست سالم بیماران بر روی ضایعات ویتیلیگو معرفی شد.

در سال ۱۹۹۲، برای اولین بار از ملانوسیت‌های تکثیر نشده پوست سالم بیماران برای درمان ضایعات ویتیلیگو استفاده شد. پس از آن مطالعات متعددی ایمنی و اثربخشی پیوند ملانوسیت‌ها را در درمان بیماران مبتلا به ویتیلیگو نشان دادند. در این مطالعات، حدود ۶ ماه پس از پیوند سلول، بهبودی بیش از ۵۰% لکه‌ها در بیش از نیمی از بیماران گزارش شده است.

استفاده در جمعیت‌های خاص

  • بارداری و شیردهی

    در این دوران توصیه نمی‌شود.

  • اطفال

    ایمنی و اثربخشی سلول درمانی در شیرخواران و کودکان کم‌تر از ۱۲ سال اثبات نشده است و توصیه نمی‌شود.

  • سالمندان

    در مطالعات بالینی که در مورد سلول درمانی انجام‌شده، تعداد کافی از افراد ۶۵ سال و بالاتر شرکت نداشته‌اند تا بتوان مشخص نمود که آیا این افراد نسبت به افراد جوان‌تر پاسخ متفاوتی به درمان می‌دهند یا خیر.

آماده سازی بیمار برای سلول درمانی

  • بیمار بر اساس فرم‌های مشخص ویزیت شده و در صورت داشتن معیارهای لازم برای سلول درمانی، تمام اطلاعات لازم در مورد نحوه سلول درمانی، میزان اثربخشی و عوارض احتمالی توسط پزشک متخصص یا پزشک مشاور سلول درمانی به بیمار داده می شود.
  • نواحی تزریق و مساحت آن تعیین شده و عکس گرفته می‌شود.
  • سپس آزمایشات لازم برای بیمار درخواست می شود.
  • در صورتی که بیمار منعی برای سلول درمانی نداشته باشد از بیمار رضایت نامه آگاهانه مربوط به سلول درمانی گرفته می‌شود و نوبت نمونه برداری تعیین می‌شود.

اثربخشی در مطالعات بالینی مختلف در رویان

در همه ۱۰ بیمار، روند رنگدانه سازی طی ۴ هفته اول پس از تزریق آغاز شد.

۶ ماه پس از تزریق :

  • پاسخ قابل توجه و هم‌رنگ شدن لکه‌ها با پوست سالم اطراف در ۴۰% بیماران (۴ نفر)
  • پاسخ متوسط و رنگ روشن‌تر از پوست اطراف در ۲۰% (۲نفر)
  • پاسخ خفیف و رنگ روشن‌تر از پوست اطراف نیز در ۲۰% بیماران (۲ نفر)
  • دو بیمار (۲۰%) که لکه‌های سفید روی پلک داشتند، حداقل پاسخ را نشان دادند.
  • در یکی از بیماران، ۴ ماه پس از پیوند، بازگشت رنگ موی سفید شده به حالت طبیعی نیز مشاهده شد.

شواهد اولیه به دست آمده در این مطالعه نشان داد سلول درمانی، در بازگرداندن رنگ لکه‌های پوستی در بیماران مبتلا به ویتیلیگوی ثابت می‌تواند اثربخش باشد.

 

  • بیماران در مدت ۳۰ ماه از نظر اثربخشی توسط پزشک و بیمار بررسی شدند.
  • متوسط درجه رنگدانه سازی لکه‌ها بر اساس نظر پزشک، روند افزایشی تا ۹ ماه پس از تزریق سلول نشان داد، یعنی ۹ ماه پس از تزریق سلول، رنگدانه سازی بالای ۵۰% در ۳۲.۲% لکه‌های درمان شده مشاهده شد.
  • هم‌چنین روند افزایشی در میانگین درجه رنگدانه سازی بر اساس نظر پزشک و بیمار در طول مطالعه تا ۳۰ ماه پس از تزریق سلول ادامه داشت.
  • هم‌چنین نتایج این مطالعه، ماندگاری اثر درمان در طول مدت مطالعه را در ۷۹.۵% لکه‌های درمان شده نشان داد.
قبل از درمان
بعد از درمان

روند پیوند سلول‌های رنگدانه ساز در بیماری ویتیلیگو