آشنایی با سلول درمانی

پزشکی بازساختی و سلول درمانی؛ پزشکی آینده

سیستم پزشکی امروز مبتنی بر درمانهای دارویی است. داروها عموما با اتصال به سطح سلول و یا با اعمال یک اثر آنزیمی، واکنشهای داخل سلول را تنظیم می کنند. اگرچه داروها اغلب می توانند سیستم بدن را تحریک کنند اما به ندرت توانایی بازگرداندن بافت ها یا سیستم های بدن به حالت قبل را دارند. این رویکرد منجر به تاسیس سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۱۹۰۶ شد. حدود ۱۱۲ سال می گذرد و متاسفانه رویکرد ما به سلامت انسان تغییر چشمگیری نداشته است. علی رغم پیشرفت های صورت گرفته در پزشکی استاندارد هنوز نتوانسته ایم برای برخی بیماری های مزمن و صعب العلاج درمان مناسبی ارائه دهیم. به همین دلیل، شاخه جدیدی در علم پزشکی به منظور پیداکردن راهکارهای درمانی نوین به نام “پزشکی بازساختی” ایجاد گردید. این حوزه از علم به قدری مورد توجه دانشمندان و پزشکان قرار گرفته که بخش جداگانه ای را در کتاب های مرجع پزشکی از جمله کتاب مبانی طب داخلی هاریسون از سال ۲۰۰۸ به خود اختصاص داده است. “پزشکی بازساختی” شاخه ای از پزشکی است که هدف آن بازسازی، ترمیم یا جایگرینی سلولها، بافت یا ارگان آسیب دیده یا از دست رفته بدن است. این شاخه از علم نوین پزشکی شامل بخش های مختلفی از جمله سلول درمانی، ژن درمانی، مهندسی بافت و درمان با سلول های ایمنی می شود.

سلول بنیادی چیست و چگونه کار می کند؟

بدن ما از ۲۰۰ نوع سلول مختلف و مجموعا ۳۰ تا ۴۰ تریلیون سلول تشکیل شده است. همچنین، در هر دقیقه حدود ۹۶ میلیون سلول ما از بین رفته و تقریبا همین تعداد جایگزین می شود. وظیفه حفظ و تامین این سلولها، بر عهده سلولهای بنیادی است. بسته به بافتهای مختلف، کمتر از ۱ تا ۵% سلولهای هر بافت را سلولهای بنیادی تشکیل می دهند. سلول های بنیادی سلول‌هایی هستند که براساس دو ویژگی شناخته می‌شوند. اول آنکه قادرند با تقسیم خود سلول‌های دیگری مشابه با همان سلول اولیه و با خاصیت بنیادینگی تولید کنند. این ویژگی باعث می‌شود همواره مخزن سلول‌های بنیادی بدن حفظ گردد. ویژگی دوم اینکه این سلول‌ها می‌توانند به سلول‌های دیگری که عملکرد خاصی بر عهده دارند تبدیل شوند، مانند سلول‌های عضله قلب، عصب و یا پوست. این ویژگی نیز باعث جایگزینی سلول‌های فرسوده یا مرده بدن می شود.
cellth-1

سلول درمانی؛ آینده سلامت انسان

سلول درمانی به پیوند سلول زنده از خود فرد یا فرد سالم دیگر با هدف بازسازی بافت بدن گفته می شود. سلول ها کارخانه های قدرتمندی هستند که می توانند اثرات درمانی را از طریق روشهای متعددی اعمال نمایند. سلولها می توانند در محل آسیب لانه گزینی کنند، مواد محرک رشد ترشح کنند و در برخی موارد به سلول های دیگری تبدیل شوند. این تطبیق پذیری باعث می شود سلول درمانی به طور قدرتمندی عمل کند و امکان بالایی برای درمان بیماری های غیر قابل برگشت فراهم‌ نماید. نیازی به گفتن نیست اما این یک زمان هیجان انگیز در تاریخ است. درمان با پیوند سلول و یا احتمالا، سلول درمانی در ترکیب با داروها آینده سلامت انسان خواهد بود .
در سلول درمانی ممکن است سلولهای بالغ (تمایز یافته) پیوند شوند، مثلا پیوند سلولهای پوستی برای درمان ویتیلیگو (لک و پیس)، یا ممکن است از سلولهای بنیادی بافتی مانند سلولهای بنیادی چربی یا مغز استخوان استفاده شود. از سلولهای بنیادی جنینی با توجه به احتمال سرطانزایی برای درمان بیماریها استفاده نمی شود مگر آن که در آزمایشگاه به سلولهای مشخصی مثلا قلبی یا عصبی تبدیل شوند. اینکه از چه سلولی (تمایز یافته یا بنیادی)، چه منبعی (خود بیمار یا فرد دیگر)، به چه روشی (تزریق داخل بافت یا خون و …) و به چه تعدادی پیوند صورت گیرد بر اساس علت و شرایط بیماری تعیین می شود.

تاریخچه سلول درمانی در جهان

اولین سلول درمانی حدود ۸۰ سال قبل انجام شد. در سال ۱۹۳۱ یک پزشک سوئیسی به نام دکتر نایهانس از پیوند بافت جنین گاو برای درمان بیماری که طی جراحی تیروئید اشتباها غده پاراتیروئید خود را از دست داده بود استفاده کرد.

در سال ۱۹۵۹ اولین پیوند مغز استخوان انجام شد که البته موفقیت آمیز نبود. اما اولین پیوند موفق مغز استخوان در سال ۱۹۶۹‌ انجام شد. در سال ۱۹۷۰ از سلولهای بنیادی حاشیه قرنیه در پیوند قرنیه استفاده شد و در سال ۱۹۷۹ از سلولهای بنیادی برای درمان آرتروز مفصلی بکار گرفته شد.  بر اساس آمار موجود، طی ۱۵ سال گذشته ۳۰ میلیون سلول درمانی در دنیا انجام شده است و تاکنون ۱۹ فرآورده سلول درمانی و ژن درمانی تاییدیه FDA آمریکا را دریافت نموده اند. در حوزه پوست ۳ مورد، ارتوپدی، چشم و سرطان‌ پروستات هرکدام یک مورد تایید شده و سایر فرآورده ها مربوط به سرطان‌خون است.

در حال حاضر بیش از ۲۷۰۰۰ طرح تحقیقاتی بالینی در حوزه سلول درمانی در دنیا انجام می‌شود که بیشترین آن در آمریکا و سپس اروپا و چین انجام می‌شود و در خاورمیانه ۹۳۱ مطالعه ثبت شده که حدود ۱۰۰ مورد آن مربوط به ایران است.

تاریخچه جهان در سلول درمانی

رویان پیشگام درمان سلولی ایران

اولین پیوند مغز استخوان در سال ۱۳۶۹ توسط دکتر قوام زاده برای درمان سرطان خون انجام شد و تا کنون بیش از ۸۰۰۰ پیوند در ایران انجام شده است‌.

 پزشکان و محققان برجسته‌ای سال‌ها تلاش کرده‌اند تا رویان به چیزی که هم اکنون هست تبدیل شود بزرگانی نظیر دکتر کاظمی آشتیانی که رویان را تاسیس کرد و دکتر حسین بهاروند محقق حوزه زیست شناسی که علم سلول درمانی را به بالین بیماران برد و جایزه یونسکو را از آن خود کرد.

اولین تزریق سلول‌های بنیادی برای درمان بیماری‌های غیر خونی در سال ۱۳۸۳ توسط محققین پژوهشگاه رویان و برای ترمیم ضایعات قلبی ناشی ازسکته انجام شد. در سال ۱۳۸۴ محققین پژوهشگاه رویان از سلول‌های بنیادی برای ترمیم ضایعات قرنیه چشم استفاده کردند و در سال ۱۳۸۷ تحقیقات در زمینه سلول درمانی برای بیماران ویتیلیگو (لک و پیس) آغاز شد.